PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN CẤU TỨ VÀ HÌNH ẢNH TRONG THƠ

     BÀI 2: PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN CẤU TỨ VÀ HÌNH ẢNH TRONG THƠ 

(Dành cho học sinh làm chủ tư duy thẩm mĩ trước mọi ngữ liệu)

Các em thân mến, nếu văn xuôi là dòng sông chở đầy những sự kiện và số phận thì thơ lại là giọt sương chắt lọc những tinh hoa cảm xúc thuần khiết nhất. Đối diện với một đề bài phân tích thơ ngoài SGK, nhiều em thường lo sợ vì không hiểu hết nghĩa của từ. Đừng lo! Thơ không bắt các em phải giải thích bằng lý trí máy móc. Chỉ cần các em nắm được hai “mạch” chính: Cấu tứ (bộ xương) và Hình ảnh (da thịt), các em sẽ tự tin gọi tên được linh hồn của bài thơ đó.

I. Hiểu đúng để làm trúng: "Cấu tứ" và "Hình ảnh" là gì?

Để không bị viết lan man, các em cần hiểu thật đơn giản hai khái niệm này:

1. Cấu tứ (Khung sườn tư tưởng, cảm xúc): Là cách nhà thơ tổ chức, sắp xếp mạch suy nghĩ và tình cảm trong bài thơ. Nó giống như một lộ trình hướng dẫn viên đưa các em đi: Đi từ quá khứ đến hiện tại. Từ không gian hẹp đến không gian rộng. Hay từ nỗi buồn thương đến niềm hy vọng.

2. Hình ảnh thơ (Chất liệu thẩm mĩ): Là những chi tiết thực của đời sống (con đò, cánh buồm, ngọn nến, nhành hoa, hạt mưa...) được khúc xạ qua tâm hồn thi sĩ để mang một ý nghĩa tượng trưng, gợi cảm xúc sâu sắc.

II. Quy trình 3 bước tiếp cận một bài thơ:

Khi cầm một văn bản thơ mới trên tay, hãy triển khai bài viết theo đúng 3 bước sau:

Bước 1: Nhận diện Cấu tứ (Mạch vận động cảm xúc)

- Nhiệm vụ: Chỉ ra bài thơ được triển khai theo mạch nào.

- Mẹo cho học sinh: Hãy chú ý đến sự thay đổi của thời gian (sáng - tối, xuân - hạ - thu - đông), không gian (trên trời - dưới đất, trong nhà - ngoài ngõ) hoặc sự chuyển biến trong tâm trạng (từ cô đơn đến sưởi ấm, từ băn khoăn đến thấu suốt).

Bước 2: Phân tích Hình ảnh và Ngôn từ (Trọng tâm bài viết)

- Không phân tích tràn lan, hãy chọn lọc những hình ảnh trung tâm, những từ ngữ được coi là "nhãn tự" (mắt thơ).

- Trình tự  phân tích:
Gọi tên hình ảnh/biện pháp tu từ→Chỉ ra cái hay của từ ngữ→Hiệu quả thẩm mĩ (Nó  gợi cảm giác gì cho người đọc?).

Bước 3: Đúc kết Mạch cảm xúc (Tư tưởng bài thơ)

Từ cấu tứ và hình ảnh đã phân tích, khái quát lại tư tưởng, triết lý nhân sinh hoặc tình cảm cốt lõi mà nhà thơ gửi gắm (Tình yêu quê hương, sự suy tư về thời gian, hay niềm trắc ẩn trước thân phận con người...).

III. Dẫn chứng minh họa thực tế

Để các em dễ hình dung phương pháp, hãy cùng phân tích cấu tứ và hình ảnh trong đoạn thơ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm (Trích "Mặt đường khát vọng"):

"Đất là nơi anh đến trường 

Nước là nơi em tắm 

Đất Nước là nơi ta hò hẹn 

Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn phong thư trong nỗi nhớ thầm..."

1. Phân tích Cấu tứ (Mạch tư duy của tác giả)

- Nhận diện: Tác giả sử dụng một cấu tứ vô cùng độc đáo: Tách khái niệm "Đất Nước" (vốn trừu tượng, lớn lao) thành hai yếu tố đơn lẻ là "Đất" và "Nước", gắn liền với không gian riêng tư của "anh" và "em". Sau đó lại hòa hợp chúng thành "Đất Nước" chung của "ta".

- Bình luận: Mạch cấu tứ đi từ cái riêng đến cái chung, từ cái cụ thể đến cái khái quát. Nó chứng minh một triết lý: Đất Nước không ở đâu xa xôi, Đất Nước kết tinh ngay trong tình yêu và sự gắn bó của mỗi con người.

2. Phân tích Hình ảnh và Biện pháp tu từ

- Hình ảnh quen thuộc, bình dị: "Con đường đến trường", "nơi em tắm", "nơi ta hò hẹn", và đặc biệt là hình ảnh "chiếc khăn phong thư trong nỗi nhớ thầm".

=> Phân tích: Tác giả không dùng các hình ảnh kỳ vĩ như đền đài, thành quách để nói về Đất Nước. Đất Nước hiện lên qua chiếc khăn rơi, một biểu tượng của tình yêu đôi lứa kín đáo, thẹn thùng của văn hóa dân gian.

- Biện pháp tu từ Điệp từ/Điệp cấu trúc: "Đất là...", "Nước là...", "Đất Nước là...".

=> Hiệu quả thẩm mĩ: Tạo nên một giọng điệu thủ thỉ, tâm tình như một lời tự truyện. Phép điệp nhấn mạnh sự hiện diện đậm đặc, tự nhiên của Đất Nước trong mọi ngóc ngách của đời sống kỷ niệm.

3. Đánh giá nghệ thuật và mạch cảm xúc chung

-  Đoạn thơ thể hiện sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trữ tình và chất chính luận. Qua cách vận dụng sáng tạo chất liệu văn hóa dân gian (hình ảnh chiếc khăn trong ca dao), Nguyễn Khoa Điềm đã đưa Đất Nước từ một khái niệm địa lý, chính trị trở thành một cõi tâm tưởng, thiêng liêng nhưng lại vô cùng gần gũi với tâm hồn mỗi người dân Việt Nam.

Lời nhắn gửi: Các em thấy đấy, khi đọc thơ, đừng chỉ nhìn mặt chữ. Hãy tự hỏi: Tại sao tác giả lại chọn hình ảnh này chứ không phải hình ảnh khác? Tại sao mạch cảm xúc lại đi như thế này? Trả lời được câu hỏi "Tại sao", bài văn của các em sẽ sâu sắc và chạm đến trái tim người chấm.

CTKO

#NgữVăn12

#CáchhọcVăn 

#Nghịluậnvănhọc

#HànhtrìnhhọcVăn